آرتین مانند فرزند بسیاری از خانواده‌های عصر کنونی، تک‌پسر خانه و ۱۳ساله است، با والدین شاغلی که به دلیل حجم زیاد کار دیرهنگام به منزل می‌رسند. تابستان است و وی که اوقات فراغت بسیاری دارد،‌ ساعت‌های متمادی با گوشی تلفن همراه و تبلت، مشغول بازی و وقت‌گذرانی است. آرتین اگر‌چه در خانه تنهاست اما اصلا تنها نیست. فضای مجازی، دنیای وسیعی از اطلاعات و بازی‌ها را پیش روی او قرار می‌دهد و او را همچون مردابی چنان به سوی خود می‌کشاند که آرام آرام همان‎جا ماندگار می‌شود.
اکنون لحظات زندگی نوجوانی آرتین با فضای مجازی آمیخته و درواقع این فضا به دنیای واقعی وی تبدیل شده است. این موضوع، داستان زندگی بسیاری از خانواده‌ها و نگرانی بسیاری از والدین است. نه تنها در ایران که در کل جهان، تکنولوژی بر روابط خانواده تأثیر بسزایی گذاشته است. اما آیا فضای سایبری واقعا تهدیدی برای خانواده‌ها محسوب می‎شود؟ در این شرایط والدین برای حفظ بنیان خانواده چه کاری باید انجام دهند؟
تعریف خانواده
دکتر امید علی‌احمدی، جامعه‎شناس خانواده، برای شفاف‎سازی موضوع در مقدمه‎ای می‎گوید: وقتی درباره تأثیر هر عاملی روی خانواده حرف می‌زنیم، ابتدا باید مشخص کنیم منظورمان چه شکلی از خانواده است؛ زیرا خانواده‌ها از نظر ساختار متنوع هستند.
به گفته وی، چرخه زندگی از عواملی است که باعث تنوع خانواده می‌شود؛ این‎که خانواده ملحقاتی داشته باشد یا خیر؟ تعداد فرزندان چند نفر باشد؟ خانواده از چه قشر اجتماعی محسوب ‌شود؟ زن شاغل باشد یا خانه‌دار؟ همه این عوامل روی ساختار خانواده تأثیر می‌گذارند ولی جامعه‎شناسان به ضرورت، خانواده‎ها را تیپ‌بندی کرده‎اند، مثلا گفته‎اند خانواده به چند دسته «هسته‏ای»، «گسترده»، «بدو ازدواج» و «آشیانه خالی» تقسیم می‌شود که هر کدام مشخصات کارکردی و ساختاری خود را دارند. برخی در مرحله بدو ازدواج هستند، برخی با بزرگ‌ترین فرزند پیش‎دبستانی، برخی با داشتن یک یا چند جوان، برخی در مرحله ترک فرزند اول و تعدادی هم در مرحله آشیانه خالی هستند؛ آشیانه خالی مرحله‌ای است که یکی از زوجین فوت می‌شود. پس در ابتدا باید بپرسیم درباره چه خانواده‌ای صحبت می‌شود.
این جامعه‌شناس همچنین میزان سرمایه‌های موجود در یک خانواده را مهم ارزیابی می‌کند و می‎گوید: خانواده‎ها به میزان بهره‌مندی از سرمایه‎های اجتماعی، فرهنگی، عاطفی و اقتصادی از عوامل مختلف از جمله فضای مجازی تأثیر می‌پذیرند. اگر میزان این سرمایه‌ها بالا باشد، خانواده قوی‌‎تر و تأثیرپذیری آن از عوامل بیرونی کمتر است و اگر میزان سرمایه‎ها پایین باشد، کوچک‌ترین مسأله بنیان خانواده را متزلزل می‌کند. هر چقدر حس مشارکت و اعتماد اعضای یک خانواده بالاتر باشد، سرمایه اجتماعی آن خانواده بالاتر است، اما اگر بدبینی، سوء‌ظن و پنهان‌کاری وجود داشته باشد، سرمایه اجتماعی به پایین‌ترین حد خود نزول می‌کند.
در این میان نقش سرمایه اقتصادی بسیار مهم است. باید توجه کرد که آیا خانواده دچار بحران‌های اقتصادی است یا خیر؟ زیرا در صورت وقوع بحران، کوچک‌ترین خرج اضافی، مناسبات را به هم می‌ریزد و ایجاد مسأله می‌کند.
دکتر علی‌احمدی می‌افزاید: در کنار این مقدمات، موضوع رسانه به عنوان یکی از چهار عامل اجتماعی‌کننده افراد در کنار خانواده، مدرسه و گروه همگنان وجود دارد که اگر هر کدام نقش خود را به خوبی ایفا نکنند، تأثیرگذاری رسانه‌ها و فضای مجازی بیشتر خواهد شد. همچنین میزان سواد رسانه‌ای عامل بسیار مهمی تلقی می‌شود. اگر کودک یاد بگیرد همه آنچه را که در رسانه‌ها هست نپذیرد و توانایی نقد کردن داشته باشد، میزان تأثیرپذیری وی از فضای مجازی بسیار کاهش می‌یابد.
این موضوع فوق‌العاده پیچیده است و به راحتی نمی‌توان گفت که فضای مجازی بنیان خانواده را دچار فروپاشی می‌کند. متأسفانه رسانه‌ها همه تقصیرات را بر دوش اینترنت و فضای مجازی می‌اندازند که اشتباه است. باید دقت کرد متغیرهای کلان در جامعه به‌سوی فردگرایی و مدرن‌گرایی در حرکتند که فضای مجازی هم در کنار آن نقش ایفا می‌کند.
به اعتقاد این جامعه‌شناس، اگر خانواده به اندازه کافی مستحکم باشد و سرمایه‌های لازم را در اختیار داشته باشد، می‎تواند فرزندان را در برابر آسیب‌های فضای مجازی واکسینه کند، اما برعکس، خانواده‌هایی که دچار ضعف هنجاری، سختگیری و ضعف سرمایه‌های اجتماعی‌ هستند، در مراحل بحرانی زندگی خود به‌سر می‌برند و مستعد اثرپذیری بیشتری از فضای مجازی‌اند و اعضا ممکن است تأثیرات منفی بیشتری بپذیرند.
آسیب‌های فضای مجازی
سبک زندگی کودکان این روزها بسیار با قاب خاطرات کودکی ما فرق کرده است. کودکی ما بیشتر در کوچه پس‌کوچه‌ها با توپ‌بازی و در میهمانی‌ها با «گرگم به هوا» و «دنبال بازی» سپری می‎شد، اما امروزه موبایل، لپ‌تاپ و فضای مجازی، دوستان صمیمی بسیاری از کودکان در همه مکان‌ها شده‌اند؛ دوستانی که مراوده بیش از اندازه با آنان، گاهی آسیب‎هایی را در پی دارد و نگران‎کننده است. برای پیشگیری از این آسیب‌ها چه باید کرد؟
دکتر مصطفی اقلیما، رئیس انجمن علمی مددکاران اجتماعی ایران، معتقد است فضای مجازی به خودی خود بد نیست اما اگر والدین نظارت لازم را بر نحوه استفاده کودکان از آن نداشته باشند قطعا با آسیب‌های زیادی روبه‌رو خواهندبود.
به‌ گفته این آسیب‎شناس اجتماعی، باید در ابتدا پرسید که دلیل توجه بیش از حد کودکان به فضای مجازی چیست؟
وی در توضیح سخنانش می‎گوید: متأسفانه در زمانه فعلی، فقر و تورم بیداد می‌کند و امنیت شغلی تا حد زیادی کاهش یافته است. در واقع ساختارهای لازم برای زندگی آرام و بی‌دغدغه وجود ندارد؛ بنابراین والدین مجبورند برای امرار معاش بیش از حد توان خود کار کنند. خستگی‎ها و دغدغه‎های آنان باعث می‌شود در منزل حضوری کمرنگ داشته باشند و آن‌چنان که باید و شاید نتوانند برای فرزندان خود وقت بگذارند. بچه‌ها هم ناگزیر درگیر فضای مجازی می‌شوند که اتفاقا بسیار جذاب و در عین حال در سنینی بسیار خطرناک است.
دکتر اقلیما ادامه می‌دهد: کودکان به‌ویژه در سنین ۱۲ تا ۱۵ سالگی به راحتی تحت‎تأثیر گروه‌های مجازی قرار می‎گیرند. مثلا در انگستان پسر نوجوانی از این طریق، به دام دوستی با یک گروه تروریستی افتاده بود و بعد عضو همان گروه شد. متأسفانه والدین احساس می‌کنند همین که بچه‎ها به کوچه و خیابان نمی‌روند، خطری تهدیدشان نمی‎کند، در حالی‎که این‌گونه نیست. آنها در خانه با دنیای وسیعی از اطلاعات درگیرند. گاهی در اینترنت تصاویر مستهجن می‎بینند که باعث می‏شود ارتباطات خطرناکی شکل بگیرد.
ما به عنوان والدین این وسایل را در اختیار کودکان قرار می‌دهیم، چون حوصله و وقت لازم برای آنان را نداریم و بعد می‎خواهیم این ابزار را از آنان بگیریم که نشدنی است. در این فاصله هم، فرزندان چیزهایی را می‌بینند و می‎شنوند که نباید ببینند و بشنوند و سپس وارد جریان‌هایی می‎شوند که اشتباه است. گاه روابطی شکل می‌گیرد و شکست‎هایی به‎وجود می‎آید که مشکل‎ساز می‌شود.
به گفته این آسیب‎شناس اجتماعی، روابط والدین-کودکان تحت‌تأثیر مستقیم فشارهای اقتصادی و اجتماعی است. این فشارها باعث می‌شود والدین در خانه و معلمان در مدرسه انگ بیش‎فعالی بر کودک پرانرژی بزنند که تبعات زیادی به بار خواهد داشت. متأسفانه بسیاری از معلمان، خود درگیر مسائل معیشتی هستند و نمی‌توانند آن‎گونه که باید و شاید به‎درستی با دانش‎آموزان رفتار کنند. همه این رفتارهای نادرست، کودک را دلسرد می‌کند و به سمت جذابیت‌های فضای مجازی می‌کشاند.
این مددکار اجتماعی، کاهش مهارت‌های ارتباطی را از دیگر آسیب‌های فضای مجازی می‎داند و می‎گوید: متأسفانه بسیاری از کودکان، تک‌فرزند شده‌اند و حتی با یکدیگر ارتباط ندارند، اگر هم ارتباطی باشد از طریق فضای مجازی صورت می‌گیرد که مهارت‎های ارتباطی آنان را تا حد زیادی کاهش می‌دهد. کودکان آینده‌سازان جامعه هستند و در صورت نداشتن مهارت‌های لازم برای ارتباط، قطعا در آینده در خانواده و جامعه دچار مشکلات عدیده‌ای می‌شوند.
به عقیده دکتر اقلیما، ورود یکباره تکنولوژی‌های نوین به کشور بدون آموزش درباره نحوه استفاده و عملکرد آنان، دلیل اصلی مشکلات در این عرصه است. وی می‌گوید: در قرن بیست و یکم زندگی می‌کنیم و کشور ناگزیر به سمت الکترونیکی‎شدن پیش می‌رود، اما لازم بود این تکنولوژی‌ها به آهستگی همراه با آموزش وارد کشور می‌شدند. لازم بود مسئولان آموزش و پرورش، آموزش‎های لازم را در این زمینه می‎دیدند و نسل آینده را آماده پذیرش این فضا می‌کردند.
علاوه بر خلاء آموزشی، محیط اجتماعی ناسالمی در جامعه وجود دارد که بر رشد شخصیت کودکان تأثیر سوء می‎گذارد. جامعه پر از آسیب و خشونت است، برخی رفتارها انسانی نیستند و مردم اغلب عصبی هستند. فشارها، آدم‌ها را به راه‌های مختلف می‎کشاند؛ همین سیستم نادرست باعث می‎شود که خیلی از خانواده‌ها حتی بچه‎دار هم نشوند و آنان که فرزند دارند در تربیت کودکان خود با مشکل مواجه شوند.
فضای مجازی در کشورهای مختلف
این سؤال که کشورهای مختلف چگونه ابزار تکنولوژیک را مدیریت می‎کنند گاهی ذهن را قلقلک می‌دهد. شاید بتوان با بررسی قوانین مختلف در این زمینه و ترکیب آن با فرهنگ بومی خودمان به یک الگوی کاربردی برای کنترل فضای مجازی دست یافت.
سپیده، مادر ایرانی ساکن شهر دوسلدورف آلمان می‌گوید: در این کشور، دولت همه اطلاعات مربوط به کاربران اینترنتی از جمله سن آنها را دارد و اگر کاربری زیر ۱۶ سال باشد، اجازه ورود به برخی سایت‌ها را ندارد. این محدودیت دسترسی در مدارس هم اجرا می‌شود و در صورت مشاهده تخلف، پلیس والدین آن کودک را جریمه مالی سنگین می‌کند.
مرکز دانشگاهی آکسفورد در قالب پژوهشی نشان می‌دهد که فیلتر گزینشی بر اساس کلیدواژه و موضوع‌هایی خاص در برخی کشورها مثل بریتانیا، ایالات متحده امریکا و هندوستان وجود دارد. کودک‌آزاری، افراط‌گرایی و مشکلات داخلی از جمله موضوعاتی هستند که در این نوع فیلتر مورد توجه قرار دارند، اما برخی معتقدند ارکان چنین شاخصی فقط با مصلحت حکومت‌ها تعیین می‌شوند.
استرالیا هم با هدف ارتقای شاخص‌های افزایش ایمنی اینترنت برای خانواده‌ها، ممنوعیت محتوای مجرمانه سایبری را به‌طور جدی با طرح‌هایی سراسری با عناوینی همچون «دیواره آتش بزرگ» و «دیواره آتش ضدخرگوش» و با سنگین‌ترین جریمه‎ها اجرا کرده است.
اما در کانادا به نظر می‌رسد محدودیتی برای استفاده از رسانه و تکنولوژی وجود ندارد. مهناز کیمیایی مهر، مادر دو فرزند ۱۴ و ۱۸ ساله، ساکن ایالت بریتیش کلمبیا در ونکوور کانادا می‌گوید: اینجا فیلترینگ وجود ندارد و دولت حق دسترسی به اینترنت را حق هر شهروندی می‎داند، مگر آن که خانواده‎ها خود قائل به محدودیت باشند. البته کانال‎های تلویزیونی نامناسب برای فرزندان این قابلیت را دارند که توسط والدین غیرفعال شوند.
وی در ادامه سخنانش به این موضوع اشاره می‌کند که در مدارس کانادا، کلاس‌های بزرگ کامپیوتری وجود دارد و به دانش‌آموزان درباره استفاده از اینترنت برای جستجوی مقالات و مطالب علمی آموزش داده می‌شود و همچنین درباره مدیریت زمان به صورت تئوری و کاربردی برنامه‌های زیادی تدارک دیده شده است. مثلا دانش‌آموزان را به مناطق فقیرنشین می‎برند تا از نزدیک افراد معتاد و بیمار را ببینند و به آنها نشان می‎دهند عاقبت کسانی که از زمان خود به‎درستی استفاده نمی‎کنند، این خواهد شد.
به گفته این مادر باتجربه، فضای مجازی در کانادا هم به‎شدت بر روابط خانواده تأثیر گذاشته است و کودکان ۹۰ درصد تنهایی خود را با موبایل، لپ‌تاپ و فضای مجازی پر می‎کنند.
وی می‌گوید: من خیلی سعی می‌کنم اعضای خانواده را دور هم جمع کنم اما حالا توقعم تا این حد پایین آمده که اگر هفته‌ای دوسه بار دور هم غذا بخوریم خوشحال می‌شوم. البته همه تقصیر را به گردن فضای مجازی نمی‌اندازم، چون اینجا سیستم کار فشرده است و وقتی برای دورهمی اعضای خانواده وجود ندارد. فرزندان من می‌دانند که وقت زیادی با فضای مجازی می‌گذرانند. والدین هم در خانه از اینترنت برای نوشتن گزارش و فرستادن ای‌میل استفاده می‎کنند و این کارها هر فردی را ناگزیر به وقت‌گذرانی با اینترنت می‎کند. ما مهاجران، زمان زیادی را هم برای گفتگو با خانواده‌هایمان به صورت صوتی و تصویری می‌گذاریم و ترجیح می‌دهیم فرزندانمان در این مدت سرشان به کار خودشان باشد. سبک زندگی اینجا به گونه‌ای است که افراد باید با اینترنت وقت بگذرانند.
به گفته کیمیایی مهر، برخی خانواده‌های کانادایی خیلی مذهبی هستند؛ تا جایی که حتی فرزندانشان در منزل تحصیل می‌کنند و کودکان آنها تا پانزده- ‌شانزده‌سالگی به اینترنت دسترسی ندارند. البته تعداد آنها اندک است اما عموم خانواده‌های کانادایی معمولا از ۱۴سالگی به بعد کنترلی روی فرزندان خود ندارند و عقیده‌ای هم به این موضوع ندارند که با فرهنگ ما ایرانی‌ها بسیار متفاوت است.
خانواده‌های کانادایی استقلال خاصی به کودکان خود می‌دهند، مثل ایرانی‌ها خیلی برای فرزندان خود هزینه نمی‌کنند اما خیلی هم کاری به کارشان ندارند. به صورت کلی خانواده‌های کانادایی تربیت فرزندان خود را راحت‌تر می‌گیرند و چندان اهل پند و نصیحت نیستند، فضای مجازی را هم راحت‎تر می‎پذیرند و وارد حریم خصوصی فرزندان خود نمی‌شوند، حتی اجازه اشتباه‎کردن را به آنها می‎دهند تا خودشان به نتیجه برسند. ما ایرانی‎ها سعی می‎کنیم ترکیبی از فرهنگ ایران- کانادا را برای تربیت فرزندانمان به‌کار ببریم.
مدیریت بهره‌مندی از تکنولوژی
تحولات ناشی از ورود تکنولوژی‌های نوین آن‎چنان زیاد است که ناگزیریم با آن پیش برویم. منع کردن هیچ نتیجه‌ای نخواهد داشت. تجربه ناموفق ممنوع کردن ویدئو، ماهواره و تلگرام این موضوع را به ما گوشزد می‌کند. اگر روزی موبایل و لپ‌تاپ یک وسیله لوکس و استفاده از آن تفریح محسوب می‌شد، امروز اما با الکترونیکی شدن امور و به‌ویژه ارتباطات اینترنتی، این وسایل جزو لاینفک زندگی محسوب می‌شوند. باید ورود این رسانه‌های نوین به زندگی را بپذیریم و آن را هدایت کنیم و به فرزندانمان یاد بدهیم تا از مزایای این وسایل بهره‌مند شوند.
دکتر امید علی‏احمدی، جامعه‌شناس، معتقد است باید تغییر سبک زندگی بر اساس فضای مجازی را باور کنیم اما در عین‌حال اجازه استفاده بدون فیلتر و نامحدود از این فضا را به کودکان ندهیم. خانواده‎ها نباید برای سرگرمی، این وسایل را در اختیار کودکان قرار بدهند یا هرآنچه کودک طلب کرد برایش خریداری کنند. باید درباره نحوه درستِ استفاده از این فضا و مدیریت زمان با فرزندان سخن گفت.
این جامعه‌شناس بر چگونگی رفتارهای والدین هم تأکید می‌کند و می‎گوید: برخی والدین، خود غرق در سرگرمی‌های موبایلی و فضای مجازی هستند. این وسیله جذابیت‌های زیادی دارد و وقتی کودکان می‌بینند که گوشی‎های تلفن همراه همیشه کنار دست والدین هستند، به عنوان یک وسیله ضروری به آن نگاه می‌کنند که مشکل‎آفرین است. رفتار والدین باید الگو باشد.
به گفته علی‌احمدی، برخی والدین وقتی می‌بینند کودکان کم‌سنشان نرم‎افزاری نصب می‌کنند، هیجان‌زده می‌شوند و آنها را باهوش می‎نامند، در حالی‎که این وسایل، ابزاری برای پرورش هوش کودک محسوب نمی‌شوند، چون کار کردن با آنها ساده است و از طرفی تشویق کودکان به استفاده بیش از حد از این نرم‎افزارها، کودکان را از توجه به بیرون دور می‌کند.
این جامعه‌شناس خانواده معتقد است والدین باید ارتباط قوی با فرزندان خود برقرار کنند که اگر این‎گونه نباشد آنان از فضای مجازی آسیب می‎بینند. توجه به این ارتباط در دوره نوجوانی که بسیار حساس و بحرانی است، ضروری‏تر است. باید به فرزندان آموزش داد که می‌توان از این فضا برای آموزش زبان، موسیقی و ارتباط با اعضای خانواده بهره برد.
علی‎احمدی در پاسخ به این پرسش که آیا باید سن خاصی برای خرید موبایل در نظر گرفته شود یا خیر، می‌گوید: هر وسیله‌ای باید بر اساس نیاز و ضرورت خریداری شود. قطعا تا شش- هفت‎سالگی هیچ ضرورتی برای خرید این وسیله وجود ندارد و از این سن به بعد برخی والدین می‎خواهند با فرزندان خود در تماس باشند. بنابراین باید تلفن همراه بسیار ساده‌ای خریداری و به تدریج استفاده محدود از برخی فضاهای مجازی به کودکان آموزش داده شود تا این‌که کودکان از دوران بحرانی عبور کنند. تا سن هفده- هجده‌سالگی باید نوعی کنترل بر مدل استفاده کودکان از فضای مجازی وجود داشته باشد و شرط آن است که خود والدین سواد دیجیتالی بالایی داشته باشند.
دکتر اقلیما، مددکار اجتماعی هم معتقد است که برنامه‌ریزی درست برای اوقات فراغت کودکان و نوجوانان می‌تواند از ورود بیش از اندازه آن‌ها به فضای مجازی بکاهد. وی می‌گوید: مثلا در برخی از ایالات آمریکا، کلاس‌های فوق‌برنامه رایگان همراه با ایاب و ذهاب برای پرکردن اوقات فراغت دانش‎آموزان در نظر گرفته می‎شود و وقتی برای آنان باقی نمی‎گذارد تا در فضای مجازی به هدر رود. دولت‎ها و شهرداری‏ها در این زمینه نقش بسزایی دارند و باید فعال باشند.
وی تأکید می‌کند: دولت‌ها در برابر موضوع تحکیم خانواده مسئول هستند و باید زیرساخت‌های لازم را برای فرزندپروری فراهم کنند. اگر فشار زندگی کم شود، اعضای خانواده می‌توانند شنونده خوبی برای یکدیگر باشند و همدیگر را بهتر درک کنند.
این آسیب‎شناس اجتماعی معتقد است نحوه درست استفاده از تکنولوژی‌های جدید باید توسط وزارت آموزش و پرورش آموزش داده شود. او می‌گوید: اینترنت، بازاری جهانی است که متأسفانه در ایران حتی بسیاری از استادان دانشگاه هم از آن به درستی استفاده نمی‌کنند.
وی همچنین بر نظارت بر اجرای قانون برای پیشگیری از آسیب‌های فضای مجازی تأکید می‌کند و می‌افزاید: در شهرهای کوچک نظارت اجتماعی وجود دارد اما در شهرهای بزرگ، شاهد چنین نظارتی نیستیم. بنابراین قانون باید اجرا شود و البته مهم است که در صورت مشاهده تخلف، والدین بازخواست شوند و نه فرزند.
به گفته دکتر اقلیما توجه به دو رهنمود رهبر عزیز کشورمان از بسیاری از آسیب‌ها می‌کاهد؛ اول توجه به شایسته‌سالاری و دوم این‌که مسئولان در مقابل مردم پاسخگو باشند؛ اگر در مملکت این‌گونه عمل شده بود امروزه شاهد این حجم از آسیب‌ها نبودیم.
توجه به مهارت‌های ارتباطی
سعید بی‌نیاز، کارشناس ارشد روان‏شناسی بالینی و مؤلف کتاب‎های مهارت‎های زندگی برای بچه‎های پیش دبستان و دبستان، معتقد است بودن در فضای مجازی که اطلاعات درست و نادرست را به‌صورت درهم به کودک و نوجوان می‌دهد حتما به تفکر انتقادی نیاز دارد.
به گفته وی، مهارت تفکر انتقادی یکی از مهارت‌های زندگی و به معنای توانایی تحلیل اطلاعات است. در دوران کودکی، باید مهارت تفکر انتقادی برای تشخیص واقعیت از خیال گرفته تا تشخیص دروغ فردی که در مدرسه بلوف می‌زند کسب شود.
این مدرس حوزه مهارت‌های زندگی در توضیح سخنانش می‌گوید: این‌که برای هر متن، منبع معتبر بخواهیم، به منافع گوینده توجه کنیم و اطلاعات نامعتبر را منتشر نکنیم از اصول تفکر انتقادی است.
والدین خوش‎باور یا دیرباور الگوی خوبی برای تفکر انتقادی نیستند. ما ابتدا باید ذهن خودمان را از خرافه‌ها و شایعات پالوده کنیم و بعد از فرزندانمان توقع داشته باشیم متفکر باشند.
اگر والدین زمانی را به بررسی اطلاعات روز (مثلا شایعات) اختصاص بدهند یا متنی در فضای مجازی همراه با فرزندشان داشته باشند و از او بخواهند با صدای بلند در این مورد فکر کند و فکرش را در میان بگذارد، فرصت خوبی برای پرورش مهارت تفکر انتقادی فراهم شده است.
بی‌نیاز به لزوم توجه به سایر مهارت‌های ارتباطی هم تأکید می‌کند و می‎افزاید: مهارت‌های ارتباطی از چندین خرده‎مهارت تشکیل می‌شوند. گوش‌دادن فعالانه، خوب توضیح دادن، توجه به زبان بدن، جرأت‌مندی، حل تعارض و کار گروهی بخشی از این خرده‌مهارت‌ها محسوب می‌شوند. به طور سنتی کودک این مهارت‌ها را در خانواده یاد می‌گرفت، زیرا این مهارت‌ها با تکرار و تمرین در زندگی واقعی نهادینه می‌شوند، اما در دنیای امروز هم خانواده‌ها فرصت کمتری برای این آموزش‌ها دارند و هم اساسا جهان پیچیده‌تر از آن است که خانواده بتواند به تنهایی مهارت‌های ارتباطی را آموزش دهد، با این حال هنوز هم خانواده در کنار مدرسه، مهم‌ترین نهاد آموزش دهنده مهارت‌های زندگی است.
به گفته این مدرس، برای آموزش هر کدام از مهارت‌های ارتباطی تکنیک‌های فراوانی وجود دارد.
اصول کلی که می‌توان به خانواده‌ها برای پرورش مهارت‌های ارتباطی گفت این است که اولا خودشان الگوی خوبی برای این مهارت‌ها باشند. اگر مادری خوب گوش ندهد یا پدری نتواند محترمانه به دیگران نه بگوید، فرزندش رفتاری را که دیده است یاد می‌گیرد، نه آنچه در قالب نصیحت شنیده است.
ثانیا والدین باید به کودک، فرصت بودن در فضای اجتماعی را بدهند. مثلا به این بهانه که من خودم بهتر بلدم فرزندم را بزرگ کنم، بچه‌های پیش از دبستان را از محیط‌های اجتماعی مثل مهد‌کودک یا پیش دبستانی محروم نکنیم. کودکی که در انزوا بزرگ می‌شود فرصتی برای تمرین مهارت‌های اجتماعی ندارد.
ثالثا وقتی کودک ماهرانه رفتاری اجتماعی داشت باید او را تشویق کرد. فقط درس‌ها مهم نیستند، مهارت‌های اجتماعی بچه‌ها را هم باید تشویق کرد. کودکی که به سالمندی کمک می‌کند، به دوستش دلداری می‌دهد، به والدینش خوب گوش می‌دهد، خوب منظورش را می‌رساند و محترمانه درخواست می‌کند و جواب درخواست می‌دهد باید تشویق شود.
به گفته این روان‎شناس، متأسفانه در حال حاضر با این‌که مهارت‌های زندگی در دوره طلایی دبستان سرفصل‌های آموزشی دارند، اما نیروی ماهری برای آموزش آن در مدارس وجود ندارد و با این سرفصل‌ها هم مثل درس‌های دیگر برخورد می‌شود که جای گلایه دارد.
در پایان باید گفت رشد شتابان دنیای دیجیتال در هزاره سوم، نه تنها دیگر نگاه بدبینان به دنیای اینترنت را برنمی تابد، بلکه والدینی را می‌طلبد که ضمن آشنایی با قابلیت‌ها و پیامدهای ارتباطات و برآوردسنجی مزایا و آسیب‌های آن، مربیان دیجیتال خوبی برای فرزندان خود باشند تا یک شهروند آگاه تربیت کنند.

منبع : جامعه شناسي ایران |خانواده در امواج فضای مجازی - مصاحبه زهره گردان با امید علی احمدی و مصطفی اقلیما
برچسب ها : فضای ,مجازی ,خانواده ,والدین ,کودکان ,می‌کند ,فضای مجازی ,مهارت‌های ارتباطی ,وجود دارد ,تفکر انتقادی ,خوبی برای ,صورت مشاهده تخلف، ,باشد، سرما?